شرح و تفسير همان‌گونه كه از عنوان نامه پيداست امام عليه السلام اين نامه را در جواب نامه‌اى نوشته است كه از سوى معاويه به آن حضرت بعد از جنگ نهروان و كشتن خوارج خدمت آن حضرت فرستاده شد . به گفتهء ابن ابىالحديد امام عليه السلام در اين نامه تلويحا اشاره به حديث معروف پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىكند كه به آن حضرت فرمود : « أُمِرْتُ بِقِتَالِ النَّاكِثِينَ وَالْقَاسِطِينَ وَالْمَارِقِينَ ؛ من مأمور شدم به پيكار با پيمان شكنان و ظالمان و از دين خارج شدگان » . « 1 » و در بيان ديگرى آمده است : « أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ عَلِىّ بن ابى طالب بِقِتَالِ النَّاكِثِينَ وَالْقَاسِطِينَ وَالْمَارِقِين » . « 2 » بنابراين معاويه كه از اين حديث باخبر بود با ديدن جنگ‌هاى جمل و نهروان مىبايست از خواب غفلت بيدار مىشد ، چرا كه سخن پيامبر دربارهء على عليه السلام و جنگ‌هاى او كاملًا به وقوع پيوسته بود و از اين رو امام نامه را چنين آغاز مىكند ، مىفرمايد : « اما بعد از حمد و ثناى الهى زمان آن فرا رسيده است كه تو از مشاهدهء حقايقِ روشن با چشم بينا بهره‌مند گردى ( و ادعاهاى باطل خود را كنار بگذارى ) » ؛ ( أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ آنَ « 3 » لَكَ أَنْ تَنْتَفِعَ بِاللَّمْحِ « 4 » الْبَاصِرِ « 5 » مِنْ عِيَانِ الْأُمُورِ ، فَقَدْ سَلَكْتَ مَدَارِجَ « 6 » أَسْلَافِكَ بِادِّعَائِكَ الْأَبَاطِيلَ ) . منظور از « مَدَارِجَ أَسْلَاف » همان برنامه‌هاى ابوسفيان در مقابلهء با پيغمبر اسلام

--> ( 1 ) . شرح نهج‌البلاغهء ابن ابىالحديد ، ج 17 ، ص 24 ( اين حديث در لسان العرب نيز در ريشهء « قسط » نقل‌شده است ) ( 2 ) . مستدرك الصحيحين ، ج 3 ، ص 139 ( 3 ) . « آنَ » فعل ماضى است از ريشهء « أيْن » بر وزن « عين » به معناى نزديك شده و وقتش فرا رسيده است ( 4 ) . « اللّمْح » در اصل به معناى درخشيدن برق است سپس به معناى نگاه كردن سريع آمده است ( 5 ) . « الباصِر » به معناى نگاه دقيق است و اين دو واژه « لمح » و « باصر » هنگامى كه با هم به كار مىرود مفهومش اين است كه با يك نگاه دقيق و سريع چيزى را نگريستن ( 6 ) . « مَدارج » جمع « مَدْرَجه » به معناى گذرگاه است